Keçən
statusda təbiətin minimal enerji sərf edərək düzənlə işlədiyindən
yazmışıdıq. Atomlar və molekullar səviyyəsində belə bir
minimumlaşdırmanın sosial səviyyədə uzantısı var olduğundan da həmçinin.
Heyvanlar aləmində bunun onlarla nümunəsi var.
Fizikada, dəqiq sahəsi olaraq optikada Ferma (Fermat) prinsipi var. Prinisip deyir ki, işıq iki nöqtə arasını keçmək üçün minimal vaxt sərf edir. Məsələn, Günəşdən gələn işıq dənizdəki balığın gözünə düşmək üçün axtarıb tapır, ən minimal vaxta balığın gözünə necə düşə bilərsə, o yolu alır. Pəncərədən düşən işıq şüası da elədir. 2013-cü ildə Almaniya, Fransa və Çindən olan araşdırma qrupu qarışqalar üzərində ekperiment aparıb eyni prinsipin qarışqaların hərəkətində də müşahidə etdilər.
Eksperiment qısaca belədir ki, iki fərqli material götürürlər. Yuvadan çıxan qarışqalar bu iki fərqli materialın, səthin üstündən keçib qidaya çatmağa çalışırlar. Şəkildə göstərilən kimi, qırmızı xətti, yəni birbaşa olan yolu seçmirlər. İşığın iki fərqli mediumdan keçdiyi kimi , yollarını qırıb fərqli düz xətlər boyunca hərəkət edirlər. Səbəb də odur ki, qırmızı xətt boyunca getsələr, daha uzun zaman sərf edəcəkdilər. Başqa cür də yol seçə bilərdilər: gedib bir dövrə vurub da gələ bilərdilər. Amma ən qısa yolu da yox, ən minimal vaxta olan, şəkildə göstərilən yolu seçirlər. Öndə gedən ilk qarışqalar yolu təyin edib feromonlar ifraz edirlər, arxadan gələn qarışqalar o feromonların iyinə görə yolu təqib edirlər.
Fizikada, dəqiq sahəsi olaraq optikada Ferma (Fermat) prinsipi var. Prinisip deyir ki, işıq iki nöqtə arasını keçmək üçün minimal vaxt sərf edir. Məsələn, Günəşdən gələn işıq dənizdəki balığın gözünə düşmək üçün axtarıb tapır, ən minimal vaxta balığın gözünə necə düşə bilərsə, o yolu alır. Pəncərədən düşən işıq şüası da elədir. 2013-cü ildə Almaniya, Fransa və Çindən olan araşdırma qrupu qarışqalar üzərində ekperiment aparıb eyni prinsipin qarışqaların hərəkətində də müşahidə etdilər.
Eksperiment qısaca belədir ki, iki fərqli material götürürlər. Yuvadan çıxan qarışqalar bu iki fərqli materialın, səthin üstündən keçib qidaya çatmağa çalışırlar. Şəkildə göstərilən kimi, qırmızı xətti, yəni birbaşa olan yolu seçmirlər. İşığın iki fərqli mediumdan keçdiyi kimi , yollarını qırıb fərqli düz xətlər boyunca hərəkət edirlər. Səbəb də odur ki, qırmızı xətt boyunca getsələr, daha uzun zaman sərf edəcəkdilər. Başqa cür də yol seçə bilərdilər: gedib bir dövrə vurub da gələ bilərdilər. Amma ən qısa yolu da yox, ən minimal vaxta olan, şəkildə göstərilən yolu seçirlər. Öndə gedən ilk qarışqalar yolu təyin edib feromonlar ifraz edirlər, arxadan gələn qarışqalar o feromonların iyinə görə yolu təqib edirlər.
 |
| Araşdırma 'Wasmannia auropunctata' adlı qarışqa növünün üzərində aparılmışdır.Şəkil orijinal məqalədən götürülüb. |
Təbiət belə minimumluq prinsipi ilə işləyir. Arılar heksaqonal (düzgün altıbucaqlı) pətəklərini kvadrat şəklində qurmurlar ki, kvadratda daha çox material sərf etməli olacaqdılar.
Minimum zaman prinsipindən istifadə edib dənizdə batan adamı birbaşa yox, qumda və dənizdə iki fərqli xətlə gedib xilas etmək lazımdı. Daha az vaxt sərf edib, batan adama daha tez çatmaq olar. Hətta inkişaf etmiş ölkələrdə çimərlikdə, dənizdə xilasetmə işçiləri bunula bağlı xüsusi təlimat da alırlar.
Araşdırma 'Wasmannia auropunctata' adlı qarışqa növünün üzərində aparılmışdı.Şəkil orijinal məqalədən götürülüb.
No comments:
Post a Comment