İnsanların və toplumların inkişaf xəttinə təsir edən o qədər
irili-xırdalı faktorlar var ki, onların bütövünü nəzərə alıb
dəyərləndirmə, hesablama aparmaq lazım gəlir.
Hər hansı
sistemin evolusiyasını, zamandan asılı necə dəyişəcəyini təyin etmək elə
dəqiq elmlərin də əsas predmetlərindən biridi. Bu isə modelin uğurlu
seçilməsindən çox asılıdı. Məsələn, daşı havaya atmaq və nəticəsini,
düşəcəyi yeri bilmək üçün atıldığı sürəti və bucağı modelə daxil etmək
kifayət edir. Amma küləyin sürətini, istiqamətini də modelə daxil etmək
nəticəni daha dəqiq hesablamağa kömək edir. Hələ atılan daşın forması da
daxil edildimi, bunların hamısından da təkmil model meydana gələr və
s.. Yəni bacarılan qədər daha çox təsir edən amilləri, başlanğıc
şərtləri əlavə etmək modeli mükəmməlləşdirir.
Daş misalı cox
sadə fiziki olqudu. Fizikada bu, rahatlıqla həll olunur. Modeli qurmaq
asandı. Amma təbiətdə elə hadisələr və dəyişmələr var ki, modeli qurmaq
dəhşətli dərəcədə çətindi. Model qurulsa da sonradan onu həll etmək
bundan da çətin mərhələdi. Məsələn, okeanlarda burulğanların əmələ
gəldikdən sonra dəyişməsini hesablamaq həll olunmayan məsələ kimi
qalmaqdadı. Və ya neyroelmdə beynin necə çalışmasını, fikirlərin necə
formalaşmasını təyin etmək mümkün olmayıb. Dahi fizik S.Hokinq deyir ki,
bunu da təyin etmək olar, amma modeli təşkil edən trilyonlarla tənliyi
həll etmək lazımdı. Praktiki həll olunmayan bir şey də modeli bilinsə
belə yenə bilinməyənlər kateqoriyasına girir. Başlanğıc və sonrakı
şərtlərin bilinməməsi, bilinsə də modelə daxil edilməməsi, daxil edilsə
də həll oluna bilməməsi xaotikliyi, mürəkkəbliyi, kompleksliyi artırır.
Toplumların inkişafı və dəyişmə xətti də xaotik, kompleks və
indeterminist prosesdi. Başlanğıc şərtlərdən asılı olması onu xaotik
edir, çoxlu faktorun olması onu kompleksləşdirir, həll edilməli
tənliklərin N-qədər olması da ona indeterminist xarakter qazandırır.
Biofizik, antropoloq, ekoloq, sosioloq və dahi insan C.Diamond “Kollaps:
Toplumlar müvəffəq olmağı və süqut etməyi necə seçirlər?” kitabında
indiyə qədər yaşamış, keçmişdə məhv olmuş , inkişaf etmiş çox müxtəlif
toplulmarın tərəqqi, dəyişmə xəttini və nailliyyətlərini,
məğlubiyyətlərini üzə çıxardır. O göstərir ki, təbiət və ətraf mühit,
tarixi qlobal istiləşmələr, vəhşi və düşmən qonşular, iqtisadi
tərəfdaşlar toplumların inkişafında və məhvində necə əhəmiyyətli rol
oynamışdır.
Keçən ilki araşdırmalardan birində hətta insaların
danışdıqları dillərin belə onların inkişafını müəyyənləşdirən amillərdən
biri olduğu isbatlanır. Çinlilərin dilləri onların inkişafını ləngitmiş
amil olduğu göstərilir. Hətta özümün də nəticəyə gəldiyim kimi,
insanların rəngləri belə onların tərəqqisində önəmli rol oynayıb.
Dillərin necə ortaya çıxmasını əsas alıb insaların ilk yarandığı
vaxtlara qədər geri getmək, Afrikadan digər qitələrə necə yayılmasını,
bu yayılmada düzənlik, dağlıq, soyuq və ya isti qurşaqlarda
məskunlaşmaları, kulturoloji aspektlər, tarixi dövr ərzində genofondun
dəyişməsi, qarışması və s. inkişaf modelinə təsir edən faktorlar olaraq
nəzərə alınmalıdı.
Bir olayla, tək amillə cəmiyyətləri müqayisə
etmək yetərsiz qalır. Üstəlik onun bundan üstünlüyü, bunun ondan mədəni
olması kimi çıxarışlar dəyərləndirmələri reallıqdan uzaqlaşdırır.
İnsanların biokimyəvi olaraq fərqlərinin cəmi 0.4 % olduğunu da nəzərə
alsaq, bu cür söhbətlərin reallığı necə təhrif etdiyini görmək olar. Bu haqda daha əvvəl yazmışdım.
No comments:
Post a Comment